Czym jest okluzja?
Okluzja, inaczej zwarcie, to relacja zębów szczęki do żuchwy, tj. zębów górnych i dolnych, podczas normalnej funkcji żucia i mówienia. W stomatologii okluzja odgrywa kluczową rolę w utrzymaniu zdrowia i funkcji jamy ustnej, a także w zapobieganiu poważnym problemom zdrowotnym, takim jak uszkodzenia zębów, wady zgryzu, choroby stawów skroniowo-żuchwowych i bóle głowy.
Fizjologiczne i niefizjologiczne aspekty okluzji
Prawidłowa okluzja powinna umożliwiać swobodne ruchy żuchwy i języka, a także równomierne rozłożenie siły podczas żucia na wszystkie zęby. W przypadku nieprawidłowej okluzji może dochodzić do niezrównoważenia sił i nieproporcjonalnego obciążania poszczególnych zębów.
Stan ten może prowadzić do bólu zębów, ich starć oraz pęknięć i ruchomości. U pacjenta mogą pojawić się także objawy ogólne, takie jak bóle głowy, bóle mięśni żucia oraz bóle mięśni obręczy kończyny górnej, szczególnie w okolicy szyi i karku, a także bruksizm. Dodatkowo mogą wystąpić trzaski, trzeszczenia lub przeskakiwania w stawie skroniowo-żuchwowym. Żeby uzmysłowić sobie skalę zjawiska dysfunkcji narządu żucia (TMD), źródła podają, że w Stanach Zjednoczonych na TMD cierpi między 5 a 12% całej populacji (ok. 16,5–40 mln z populacji 330 mln osób).
Przyczyny nieprawidłowej okluzji
Patologiczna okluzja może pojawić się w każdym wieku i jest konsekwencją urazów oraz wad zgryzu, a także niewłaściwej higieny i opieki stomatologicznej. Nieprawidłowe wypełnienia, braki zębów oraz ubytki mają bardzo ważne znaczenie dla okluzji. Również w przypadku braku zębów istotne jest prawidłowe dostosowanie protez. Olbrzymim, choć niedocenianym czynnikiem mającym wpływ na chorobę okluzyjną jest stresujący tryb życia, niekiedy wywołujący silne zaciskanie zębów, nawykowe obgryzanie paznokci czy przedmiotów takich jak długopis czy ołówek. Z punktu widzenia pacjenta ważne jest, aby zrozumieć, jak szkodliwe są to nawyki, i całkowicie je wyeliminować.
Diagnostyka i leczenie
Rokowania co do wyleczenia są pomyślne pod warunkiem wczesnego rozpoznania zmian i wdrożenia kompleksowego leczenia – nie tylko dentystycznego, ale również pod kątem fizjoterapeutycznej rehabilitacji mięśni twarzy oraz psychoterapii. Leczenie okluzji może obejmować modyfikację aparatu ortodontycznego, wyrównywanie zębów, a nawet chirurgię stawu skroniowo-żuchwowego.
Leczenie choroby okluzyjnej wymaga szczegółowej diagnozy. Podstawowym elementem jest wywiad lekarski – pacjent opisuje swoje odczucia, objawy oraz symptomy zaburzeń okluzji. Kolejnym krokiem jest analiza stanu uzębienia w oparciu o wynik badania RTG i USG stawów skroniowo-żuchwowych oraz mięśni żwaczy. Na tym etapie prowadzone są również liczne badania czynnościowe oraz wyciski anatomiczne.
Nowoczesne metody leczenia dysfunkcji zwarciowych
Jedną z metod umożliwiających pełną analizę problemów pacjenta i zaplanowanie kompleksowego leczenia jest deprogramacja Koisa. Ta ruchoma płytka pozwala lekarzowi ocenić warunki zgryzowe, ich jakość, stabilność oraz prawidłowość. Interpretacja uzyskanych informacji pozwala ocenić stopień okluzji i potrzebę ewentualnej terapii.
Aktualnie w diagnostyce zaburzeń okluzyjnych przoduje badanie aksjograficzne. Aksjograf cyfrowy rejestruje ruchy żuchwy pacjenta. Otrzymane informacje służą do zaprojektowania specjalnej szyny zgryzowej, pozwalającej w przyszłości na odbudowę relacji zgryzowych przez zastosowanie leczenia ortodontycznego, protetycznego, implantologicznego lub stomatologii estetycznej.
Przydatny jest także skaner wewnątrzustny. Zeskanowane i zestawione łuki zębowe program umieszcza w wirtualnym artykulatorze, aby wykonać pracę protetyczną w artykulacji dynamicznej. W celu większej indywidualizacji zalecany jest pomiar łukiem twarzowym, pobranie kęsów czynnościowych i wpisanie tych wartości do artykulatora wirtualnego. Dobór metod i czas trwania terapii warunkują warunki zgryzowe oraz stan stawu skroniowo-żuchwowego pacjenta. Zaniechanie leczenia grozi poważnymi powikłaniami, znacznym zmniejszeniem komfortu życia, a nawet utratą uzębienia.
Szynoterapia
Istnieją trzy główne rodzaje szyn stosowanych w leczeniu dysfunkcji narządu żucia:
- Szyny relaksacyjne – skupione na uldze w bólu i rozluźnieniu mięśni (tzw. miorelaksacja). Opierają się na zasadach oddziaływania odruchowo-biomechanicznego na struktury mięśniowo-stawowe układu stomatognatycznego. Zwykle używane są kilka tygodni, najczęściej w nocy.
- Szyny repozycyjne – zmieniają pozycję przestrzenną żuchwy i krążka stawowego w stawie skroniowo-żuchwowym w stosunku do szczęki. Do użytku całodobowego. Stosowane w zaburzeniach konfiguracji przestrzennej stawu skroniowo-żuchwowego.
- Szyny stabilizacyjne – stabilizują żuchwę w odpowiednim położeniu w stawie.
Błędne koło bólu
Ból → wzrost napięcia mięśni → zmęczenie → ból → wzrost napięcia mięśni… To częsty problem pacjentów z zaburzeniami okluzji oraz TMD. Czynnik wyzwalający ból powoduje wzrastające napięcie w mięśniach żucia, które z kolei, przemęczone ciągłą pracą, wytwarzają kwas mlekowy.
Kwas mlekowy wytwarza się w tkankach po intensywnym wysiłku fizycznym, gdy mięśnie podczas aktywności nie otrzymują wystarczającej ilości tlenu. Wówczas mamy do czynienia ze znanymi nam wszystkim „zakwasami”. Te z kolei powodują ból mięśni, który jest czynnikiem stresogennym dla organizmu i prowadzi do mimowolnego wzrostu napięcia mięśni w odpowiedzi na bodziec bólowy.
Badania
-
Occlusal interventions for managing temporomandibular disorders
Singh B. P., Singh N., Jayaraman S., Kirubakaran R., Joseph S., Muthu M. S., Jivnani H., Hua F. (2024) · Cochrane Database of Systematic Reviews · przegląd systematyczny Cochrane
Nie ma pewnych dowodów, że rutynowa korekta zwarcia albo szyny zgryzowe leczą lub zapobiegają dysfunkcjom skroniowo-żuchwowym u wszystkich pacjentów. Postępowanie powinno być zachowawcze, odwracalne i dobrane do objawów.
-
Effect of occlusal splint on oxidative stress markers and psychological aspects of chronic temporomandibular pain: a randomized controlled trial
Alajbeg I. Z., Vrbanović E., Lapić I., Alajbeg I., Vuletić L. (2020) · Scientific Reports · randomizowane badanie kontrolowane
U pacjentów z bólem mięśniowo-powięziowym szyna stabilizacyjna poprawiała część objawów, ale korzyść trzeba czytać na tle naturalnej zmienności dolegliwości. Szyna jest narzędziem odwracalnym, a nie uzasadnieniem trwałej przebudowy zgryzu.
-
Long-term Effectiveness of Occlusal Splint Therapy Compared to Placebo in Patients with Chronic Temporomandibular Disorders
Vrbanović E., Alajbeg I. Z. (2019) · Acta Stomatologica Croatica · randomizowane badanie kontrolowane z placebo
Porównanie szyny stabilizacyjnej z urządzeniem placebo pokazało, że część poprawy w bólu i funkcji może wynikać z efektów niespecyficznych. Wspiera to ostrożne, stopniowe leczenie zamiast obietnicy jednej mechanicznej przyczyny.