Rodzaje znieczuleń w stomatologii
Lęk przed bólem jest jedną z podstawowych przyczyn obaw przed wizytą w gabinecie stomatologicznym. Historia walki z bólem sięga XIX wieku, gdy jako pierwszy próbowano wykorzystać podtlenek azotu, czyli „gaz rozweselający”, podczas usuwania zęba. Obecnie postęp medycyny umożliwia praktycznie całkowite zniesienie czucia bólu podczas zabiegów. Różnorodność metod pozwala dobrać rodzaj znieczulenia do potrzeb pacjenta. Klasycznie znieczulenia dzielimy na dwie duże grupy: ogólne i miejscowe. W stomatologii częściej wykorzystuje się znieczulenia miejscowe, eliminujące odczuwanie nieprzyjemnych doznań na określonym, stosunkowo niewielkim obszarze. Preparaty do znieczulania, oprócz eliminacji bólu, zawierają dodatek substancji obkurczających naczynia krwionośne, co ogranicza krwawienie i wydłuża czas działania środka.
Znieczulenie miejscowe
Wśród znieczuleń miejscowych można wyróżnić stopniowanie wyłączania czucia bólu. Najprostsze, zupełnie nieinwazyjne, jest znieczulenie powierzchniowe – w postaci żelu lub sprayu nanoszone na błonę śluzową, bez użycia igły i strzykawki. Ma ono jednak wady: krótki czas i słaby efekt działania. Bywa wykorzystywane do niewielkich zabiegów (np. usunięcia rozchwianego zęba mlecznego) oraz do zniesienia nieprzyjemnych doznań podczas wkłucia igły przy klasycznym znieczuleniu.
Drugim rodzajem jest znieczulenie nasiękowe, polegające na przepojeniu tkanek otaczających ząb środkiem znieczulającym. Jest najczęściej stosowane w stomatologii – podczas leczenia lub usuwania zębów górnych oraz przednich dolnych. Do jego wykonania niezbędna jest igła i strzykawka. W większości przypadków jest wystarczające, jednak zabiegi na dolnych zębach bocznych oraz rozległe leczenie w obrębie zębów górnych wymagają znieczulenia przewodowego. Ma ono znacznie większy obszar działania: środek podawany jest w okolicy przebiegu pni nerwowych (dla żuchwy – w miejscu wejścia nerwu zębodołowego dolnego do kanału żuchwy), co wyłącza czucie na całym obszarze zaopatrywanym przez ten nerw. Powoduje drętwienie nie tylko zębów dolnych po danej stronie, ale również wargi, policzka i połowy języka. Czas działania jest indywidualnie zmienny.
Znieczulenie komputerowe
Odmianą znieczulenia miejscowego jest znieczulenie komputerowe – rozwiązanie dla pacjentów lękliwych, obawiających się samego podawania środka. Za proces podawania płynu odpowiada oprogramowanie zaprojektowane tak, aby nieprzyjemne doznania były minimalne. Kluczowa jest tu prędkość podawania preparatu – ponieważ proces trwa długo, a prędkość jest niewielka, pacjent nie odczuwa nieprzyjemnego rozpierania w tkankach. Nie jest to jednak aparatura bez igły: lekarz wciąż musi wkłuć strzykawkę w odpowiednie miejsce, jednak wykorzystywane igły są mniejsze niż stosowane klasycznie.
Komfort znieczuleń i sedacja
Wykonywanie zabiegów w znieczuleniu miejscowym zapewnia komfort i brak bólu u większości pacjentów. Są jednak osoby, dla których wizyta wiąże się z tak dużym stresem, że mimo znieczulenia leczenie nie jest możliwe – zwykle dzieci lub pacjenci niepełnosprawni, a także dorośli ze znaczną dentofobią. Tacy pacjenci powinni być leczeni po wcześniejszej premedykacji, w sedacji podtlenkiem azotu lub w narkozie. Te sposoby są bardziej skomplikowane i powinna je poprzedzać wizyta konsultacyjna z planem leczenia.
Najmniej inwazyjnym procesem sedacji jest premedykacja – podanie pacjentowi środka, najczęściej w formie tabletki (czasem domięśniowo), na 30–60 minut przed wizytą. Do stosowanych preparatów należą m.in. diazepam, fenobarbital, hydroksyzyna oraz najczęściej wykorzystywany midazolam. Premedykacja doustna pomaga opanować lęk zarówno u dorosłych, jak i u dzieci, nie gwarantuje jednak wymaganej do leczenia współpracy.
Sedacja wziewna i narkoza
Kolejną możliwością jest sedacja wziewna, czyli wykorzystanie mieszaniny podtlenku azotu z tlenem. Inhalacja „gazem rozweselającym” odpręża i uspokaja pacjenta oraz zmniejsza poziom strachu i wrażliwość na ból. Zachowany jest kontakt słowny, choć pacjenci opisują, że zabiegi wykonywane w czasie sedacji wydają się odległe. Minusem jest konieczność stosowania specjalnej maski w trakcie inhalacji.
Najbardziej zaawansowanym sposobem jest analgosedacja dożylna, czyli narkoza. Musi być wykonana przez lekarza anestezjologa i polega na dożylnym podawaniu leków oraz stałym monitorowaniu pacjenta. Umożliwia utrzymywanie pacjenta w narkozie nawet przez 2–3 godziny, szybkie odwrócenie działania leku i indywidualne dawkowanie. Przed zabiegiem konieczne jest odpowiednie przygotowanie: badania dodatkowe (np. morfologia), uwzględnienie chorób współistniejących i przyjmowanych leków; pacjent zgłasza się na czczo, z osobą towarzyszącą, i wyraża pisemną zgodę. Po zabiegu przez 30–60 minut pozostaje pod obserwacją, następnie nie powinien prowadzić pojazdów ani spożywać alkoholu. Narkoza jest rozwiązaniem dla niewspółpracujących dzieci, dorosłych z dentofobią, osób niepełnosprawnych oraz przy rozległych zabiegach chirurgicznych lub implantoprotetycznych.
Dobór metody znieczulenia
Dostępność form i rodzajów znieczuleń wykorzystywanych w stomatologii jest bardzo duża, dlatego zawsze istnieje możliwość dobrania metody do indywidualnego przypadku. Współcześnie ból u dentysty nie musi być powodem do obaw – różnorodność metod pozwala na komfortowe zabiegi, a decyzję o doborze znieczulenia podejmuje lekarz wspólnie z pacjentem.
Badania
-
Efficacy of computer-controlled local anesthesia delivery system on pain in dental anesthesia: a systematic review of randomized clinical trials
Altuhafy M., Sodhi G. S., Khan J. (2024) · Journal of Dental Anesthesia and Pain Medicine · przegląd systematyczny badań randomizowanych
Komputerowo kontrolowane znieczulenie miejscowe zwykle zmniejszało odczuwany ból podczas podawania u dzieci w porównaniu z metodą tradycyjną. Różnice w lęku i zachowaniu były mniej jednoznaczne.
-
Pain perception following computer-controlled versus conventional dental anesthesia: randomized controlled trial
Attia S., Austermann T., May A., Mekhemar M., Conrad J., Knitschke M., Böttger S., Howaldt H. P., Riad A. (2022) · BMC Oral Health · randomizowane badanie kontrolowane
Komputerowo kontrolowane podawanie znieczulenia miejscowego zmniejszało ból podczas wkłucia i podawania preparatu w porównaniu z tradycyjną strzykawką. Technologia może pomagać pacjentom lękowym, ale nie zastępuje rozmowy i dobrej techniki.
-
Pregnancy outcome after in utero exposure to local anesthetics as part of dental treatment
Hagai A., Diav-Citrin O., Shechtman S., Ornoy A. (2015) · The Journal of the American Dental Association · prospektywne badanie kohortowe
Ekspozycja na miejscowe środki znieczulające podczas zabiegów stomatologicznych w ciąży nie wiązała się w tej kohorcie z częstszymi wadami wrodzonymi ani innymi niekorzystnymi wynikami. Potrzebna jest standardowa ocena wskazań i stanu pacjentki.