Jak dieta wpływa na zęby?
Jest wiele powodów, dla których przywiązujemy wagę do spożywanych pokarmów. Dbamy o różnorodne, zbilansowane posiłki, ponieważ chcemy zachować szczupłą sylwetkę, troszczyć się o zdrowie organizmu czy chronić się przed chorobami takimi jak cukrzyca czy nadciśnienie. Rzadko jednak zdajemy sobie sprawę, że produkty, które spożywamy, mają ogromny wpływ na początkowy odcinek układu pokarmowego – jamę ustną, a w szczególności zęby. Wpływ diety na stan uzębienia jest bardzo zróżnicowany: od nieszkodliwych, choć nieestetycznych przebarwień, po zmiany próchnicowe czy nawet utratę zębów.
Prawidłowy kolor zębów
Prawidłowy kolor zębów waha się od szaroniebieskiego do żółtobrunatnego; co ciekawe, silniej zmineralizowane, a przez to bardziej odporne na próchnicę, są zęby żółtawe. Na powierzchni zębów mogą powstawać przebarwienia, które często stanowią problem estetyczny. Przebarwienia dzielimy na pochodzenia wewnętrznego (np. efekty uboczne materiałów do leczenia próchnicy lub wypełniania kanałów, skutki urazów lub nieprawidłowego leczenia) – na te dieta nie ma wpływu – oraz zewnętrznego, ściśle związane z przyjmowanymi produktami. Barwę zębów mogą zmieniać np. jagody, czarne porzeczki oraz używki takie jak kawa, herbata czy czerwone wino. Nie oznacza to, że powinniśmy z nich rezygnować – powstające osady są stosunkowo łatwe do usunięcia, a profesjonalne czyszczenie zębów w gabinecie jest dobrym rozwiązaniem. Trudniejsze są przebarwienia zlokalizowane w strukturze zęba, powstające głównie wtedy, gdy dzieciom do około 12. roku życia podane zostaną antybiotyki tetracyklinowe lub nadmierne ilości fluoru. Takich przebarwień nie usuwa czyszczenie – eliminuje się je najczęściej metodami leczenia protetycznego, np. licówkami lub koronami ceramicznymi.
Jak powstaje próchnica?
To, jak się odżywiamy, ma ogromny wpływ na powstawanie nowych zmian próchnicowych. Produkty o wysokiej zawartości cukru są doskonałym źródłem substancji odżywczych dla bakterii odpowiedzialnych za próchnicę. Istotna jest też konsystencja pokarmu – słodkie produkty „przyklejające się” do zębów pozostają dłużej w kontakcie ze szkliwem i dają bakteriom więcej czasu na niszczenie powierzchni zęba. Najprostszym rozwiązaniem jest regularne i dokładne oczyszczanie zębów z płytki nazębnej i resztek pokarmowych. Gdy ząb jest już zniszczony próchnicą, konieczna jest wizyta u stomatologa. Istnieją produkty o naturalnej zdolności ochrony zębów, np. mleko, ksylitol (cukier brzozowy), twarde sery, orzechy czy rośliny strączkowe – ich obecność w diecie może ograniczać rozwój próchnicy, choć nie zastąpi dokładnego szczotkowania. Więcej w artykule „Dieta a próchnica”.
Choroby przyzębia
Zdrowie jamy ustnej to nie tylko zęby, ale również tkanki je otaczające, czyli przyzębie, w skład którego wchodzą dziąsła i błona śluzowa. Choroby przyzębia mogą prowadzić do utraty pozornie zdrowych zębów, a ich stan w dużym stopniu zależy od diety. Kluczową rolę odgrywają witaminy D i C oraz cukier. Witamina D odpowiada za przebudowę kości, ważną dla stabilizacji zębów; w okresie jesienno-zimowym, gdy słońca jest mało, warto ją suplementować, koniecznie w towarzystwie witaminy K2 zapewniającej właściwe przyswajanie. Witaminę C łatwo dostarczyć z owoców i warzyw – jest ona odpowiedzialna za właściwą budowę ścian naczyń krwionośnych, dlatego osoby, którym łatwo krwawią dziąsła, powinny zadbać o jej odpowiednią ilość. Duża ilość cukru w diecie przyspiesza odkładanie płytki, co poza próchnicą skutkuje stanami zapalnymi dziąseł; nieleczone zapalenie dziąseł prowadzi do chorób przyzębia. Nadmiar cukru wraz z predyspozycjami genetycznymi sprzyja też rozwojowi cukrzycy typu 2, która może uszkadzać przyzębie.
Erozja powierzchni zębów
Ostatnim problemem łączącym dietę ze stomatologią są zmiany erozyjne na powierzchni zębów. Objawiają się jako płytkie zagłębienia o dużej, błyszczącej powierzchni, najczęściej na przedniej powierzchni zębów siecznych górnych w okolicy szyjek, czasem na powierzchniach żujących dolnych trzonowców. Erozja to niszczenie tkanek zęba przez procesy chemiczne rozpuszczające szkliwo, a następnie zębinę, bez udziału bakterii. Może do niej doprowadzić częste spożywanie kwaśnych napojów, takich jak soki owocowe czy napoje gazowane (najgorszy wpływ mają energetyki), a także rozpuszczalne preparaty witaminy C i niektóre leki (np. suplementacja żelazem). Aby ograniczyć ryzyko erozji, zaleca się spożywanie kwaśnych napojów przez słomkę oraz oczyszczanie zębów po około 30 minutach od ich przyjęcia.
Wpływ diety na organizm
Dieta ma ogromny wpływ na organizm – również na jamę ustną i zęby. Ważne jest komponowanie zdrowych, zbilansowanych i różnorodnych posiłków, bogatych w niezbędne witaminy i minerały, oraz właściwa suplementacja. Zalecane jest także ograniczenie spożycia cukrów. Przestrzeganie tych zasad sprzyja zdrowiu zębów i dziąseł.
Badania
-
Effect on Caries of Restricting Sugars Intake
Moynihan P. J., Kelly S. A. M. (2014) · Journal of Dental Research · przegląd systematyczny
Mniejsze spożycie cukrów wolnych wiązało się z mniejszą próchnicą, a ograniczenie poniżej 10% energii przynosiło korzyść. Dane wspierały dodatkową korzyść przy jeszcze niższym spożyciu, zwłaszcza w perspektywie całego życia.
-
Dietary free sugar and dental caries in children: A systematic review on longitudinal studies
Mahboubi Z., Pakdaman A., Yazdani R., Azadbakht L., Montazeri A. (2021) · Health Promotion Perspectives · przegląd systematyczny badań podłużnych
Częste spożywanie cukru przez dzieci zwiększało ryzyko rozwoju próchnicy w czasie. Znaczenie ma nie tylko ilość, ale też częstość ekspozycji, zwłaszcza przekąski i napoje między posiłkami.
-
Fluid Intake and the Occurrence of Erosive Tooth Wear in a Group of Healthy and Disabled Children from the Małopolska Region (Poland)
Piórecka B., Jamka-Kasprzyk M., Niedźwiadek A., Jagielski P., Jurczak A. (2023) · International Journal of Environmental Research and Public Health · badanie przekrojowe w populacji polskiej
W grupie dzieci zdrowych i z niepełnosprawnościami z Małopolski częstość i rodzaj przyjmowanych płynów wiązały się z erozyjnym zużyciem zębów. Częste popijanie kwaśnych napojów może szkodzić szkliwu niezależnie od tego, czy uchodzą za zdrowe.